logo_s_n
კატეგორია: პოლიტიკა
2016-05-21
ნანახია 3225-ჯერ

ევროპული ფასეულობები სკოლაში თავისუფალ დისკუსიებში უნდა ისწავლო

image

ინტერვიუ ფილოლოგ ლევან გიგინეიშვილთან

 

ბატონო ლევან, ხშირად გვესმის ტერმინი ევროპული ფასეულობები, რა იგულისხმება ამ სიტყვებში, რა არის ევროპული ფასეულობები?

 

"ევროპული ფასეულობები" ძალიან კომპლექსური და ზოგადი ფრაზაა, ეს შეიძლება, განვიხილოთ სინქრონულ ან დიაქრონულ ჭრილში, სინქრონული - ახლა რას ვხედავთ ევროპაში, დიაქრონული - რა უძღოდა წინ ამ ყველაფერს, რა ფესვები აქვს ევროპულ ცივილიზაციას, ამის გარეშე ვერ გავიგებთ კარგად და ჩვენი აღქმა ზედაპირული იქნება. ალბათ 3 ძირითადი რამაა, თუმცა კიდევ უამრავი ნიუანსია; 3 ძირითადში ვგულისხმობ ანტიკურ ბერძნულ კულტურას, ქრისტიანობას და რომაული სამართლის ტრადიციას. პირველი ამ სამიდან გულისხმობს მსჯელობის კულტურას, როდესაც ადამიანები ქმნიან სივრცეს, სადაც ჩვენ ვაღიარებთ, რომ შესაძლოა, სხვა იყოს მართალი, მე კი ვამბობ, რისიც მწამს და მჯერა, მაგრამ ვაღიარებ, რომ სადღაც შეიძლება, ვცდებოდე, ამიტომ სხვასაც უნდა მოვუსმინო. ეს წამოვიდა ფილოსოფიური ტრადიციიდან, როდესაც ფილოსოფოსები ამბობდნენ, რომ მე თვითონ ვეძებ ჩემი შინაგანი ლოგოსით სამყაროს საზრისს, მაგრამ გარანტია იმისა, რომ სწორად მივაგენი, არ არის, ამიტომ მე ვუშვებ - მოდი, შენც იმსჯელე ჩემთან ერთად, ლოგოსს უსმინე, უფრო სწორად, ერთად ვუსმინოთ ლოგოსს და ვნახოთ სად მიგვიყვანს. ამან გამოიწვია დემოკრატიული კულტურის ჩამოყალიბებაც, სადაც მარტო ფილოსოფიურ, ზნეობის საკითხებზე კი არ მსჯელობდნენ, არამედ ქალაქის თემებზეც, აგორაზე გამოდიხარ და შენს აზრს ამბობ. ეს კულტურა გაფორმდა რეგლამენტის შემოტანით: წყლის საათია, რომელიც უნდა დაიცალოს, სანამ ეს მოხდება, მანამ სამოქალაქო სივრცეში გაქვს შენი აზრის გამოხატვის არამარტო თავისუფლება, არამედ მოვალეობაც. ვალდებული ხარ, თუ სიტყვით არ გამოხვალ, მოუსმინო მაინც და გადაწყვეტილება მიიღო შენი ხმით. ცხადია, შუა საუკუნეებში ეს ასე მკაფიოდ გამოხატული არ იყო მონარქიულ სისტემებში, სადაც ეკლესია და მონარქია ერთად არიან და განაგებენ ხალხის ინტელექტუალურ ცხოვრებას, მაგრამ იქაც იყო მსჯელობის ეს კულტურა. მაგალითად, საეკლესიო კრებები პრინციპში მსჯელობის თავისუფალი სივრცეები იყო, სადაც შენ გქონდა ბიბლია, სხვადასხვა ეპისკოპოსი განსხვავებულად განმარტავდა და არავის ჰქონდა კამათში ჩარევის უფლება გარედან, ხანდახან ბიზანტიაში იმპერატორი კი ერეოდა, მაგრამ ეს წესის დარღვევა იყო. კრებებზე უნდა გამართულიყო თავისუფალი ყოველმხრივი მსჯელობა ბიბლიის ამა თუ იმ მუხლზე: სად დავსვათ მძიმე, როგორ განვმარტოთ ეს პასაჟი და ასე შემდეგ. მსჯელობის კულტურა ერთხელ რომ გაჩნდა ევროპაში - საბერძნეთში, ის არასდროს დაკარგულა. ახალი ევროპა ჩამოყალიბდა ამ მსჯელობის კულტურის შედეგად, როდესაც აღიარებ, რომ რაღაც, რასაც ოფიციოზი, დავუშვათ ოფიციალური ეკლესია, სახელმწიფოს ოფიციალური იდეოლოგია მეუბნება, შეიძლება, არ არის სწორი. შესაძლოა, ეკლესია, ისე განმიმარტავს სახარებას, რომ ამ განმარტების მიხედვით დასაშვები და მოსაწონიცაა, მაგალითად თავისუფალი აზრის დევნა, სხვანაირად მოაზროვნის სიკვდილით დასჯა, ან ინდულგენცია - ეს მაეჭვებს! იქნებ ეკლესიის ავტორიზებული თეოლოგები რეალურად ბიბლიას არ მინმარტავენ, არამედ პირიქით, მიბინდავენ კიდეც და მიზიანებენ იესოს ნამდვილ სწავლებას. მაშინ, მოდი, ჩემი ძალისხმევით გავაკეთებ ყველაფერს. ასეთი პირადი ძალისხმევა სამყაროს შეცნობაში მოდის რენესანსული კულტურიდან. რენესანსმა ფაქტობრივად აღადგინა ბერძნების ის ფილოსოფიური დამოკიდებულება, რომ შენ უნდა შეიტანო საზრისი სამყაროში. კიდევ ერთი მდგენი ევროპული ცივილიზაციისა, როგორც ვთქვი, არის ქრისტიანობა. არანაკლებ მნიშვნელოვანია ესეც, თუ უფრო მეტად მნიშვნელოვანი არა. ქრისტიანობა შემოვიდა, როგორც ლოგოსური - ძიების რელიგია და არა როგორც წესების რელიგია. სახარება სავსეა გაურკვევლობებით, პირდაპირ თუ მიიღებ, არანაირი მნიშვნელობა არ ექნება, პირიქით, საზიანოც შეიძლება აღმოჩნდეს. უნდა ჩართო შენი ანალიტიკური უნარები, რომ ადექვატური საზრისი შეიძინოს ამ ტექსტმა. როცა ეპისკოპოსები, მონასტერში წასული თეოლოგები და ფილოსოფოსები განმარტავდენ სახარებას, ისინი შემოქმედებითად აკეთებდენ ამას, ორიგინალურად ხსნიდნენ მეტაფორებს და ასე შემდეგ. ასეთი შემოქმედებითობა არ იყო მისაწვდომი ყველასთვის, საერო ხალხს, რომელთა შორის წერა-კითხვა მცირედმა თუ იცოდა (ზოგჯერ კი მღვდლებმაც კი არ იცოდნენ წერა-კითხვა და დაზეპირებული ტექსტებით მსახურობდნენ) ისღა დარჩენოდა, სხვისი განმარტებული მიეღო. პოსტრენესანსულ ევროპაში კი ეს შეხედულება, რომ შენ თვითონ ხარ პასუხისმგებელი შენსავე სამყაროს სურათზე, ხდება ყოვლისმომცველი. რენესანსის შემდეგ დგება აუცილებლობა, უკვე ერთმა ავგუსტინემ კი არ უნდა გააკეთოს რამე, ან ერთმა ანტონ ეგვიპტელმა, არამედ თითოეული ადამიანი ვალდებულია, საკუთარი სურათი შექმნას, თავად შეიტანოს საკუთარი შემოქმედებითი ძალისხმევა სამყაროში. თავისუფლებისა და პასუხისმგებლობის ახალ ხარისხზე აყვანა ცივილიზაციურად - ეს ევროპამ გააკეთა. რა თქმა უნდა, აქ არის მესამე მდგენიც, ანუ რომაული სამართლის ტრადიცია, რაც გულისხმობს, რომ არავინაა კანონზე მაღლა. რომის იმპერატორიც კანონზე მაღლა არ იყო. ის აგრძელებდა რომის რესპუბლიკურ ტრადიციებს, კანონმორჩილების ტრადიციას, იმპერატორი მიიჩნეოდა ხორცშესხმულ კანონად, ის მოქალაქეებზე მაღლა კი არ დგას, არამედ პირველი მოქალაქეა, ამიტომ თუ კანონს შეცვლის, მხოლოდ იმიტომ, რომ დავუშვათ, ვიღაც შეიწყალოს, რაღაც პრეროგატივები აქვს, მაგრამ ესეც კანონის ფარგლებშია. ყველა ადამიანი კანონის წინაშე თანასწორია, კანონმორჩილები უნდა ვიყოთ, ესეც ევროპის ტრადიციის ასპექტია. არის კიდევ ბევრი სხვა მომენტი.

 

დღეს ევროპულ ფასეულობებს ხედავთ საქართველოში?

 

დიახ, რა თქმა უნდა. შეიძლება, ასე ზუსტად არ არის, როგორც ევროპაში, მაგრამ სწორება ყველას ამაზე აქვს. რაღაცებს აღარ მოვითმენთ, მაგალითად, იმას, რომ ვიღაცამ გარედან მოგვაწოდოს სამყაროს სურათი, დირექტივები მოგვცეს. თუმცა აქაც არის პრობლემები, რა თქმა უნდა. თუმცა ყველაზე მნიშვნელოვნად, ჩვენ გვაქვს სწორება ჩვენს დიდ ლიტერატურაზე, რომელმაც ბევრწილად გამოხატა და შექმნა კიდეც ქართული იდენტობა. მეცხრამეტე საუკუნის ლიტერატურაში ევროპული ფასეულობები არის გაცხადებული, მაგალითად, ვაჟა ფშაველა მოგიწოდებს, ნუ დაემორჩილები ინერტულად ნურავის, იტრიალე შენი ღერძის გარშემო, შექმენი შენი ფასეულობები და თუ ეს კონფლიქტში მოვა, თუნდაც მამა-პაპის წესებთან, მაშინ გაილაშქრე ამის წინააღმდეგ, შენს სინდისს უნდა მიჰყვე, მთავარი ესაა. ნიკოლოზ ბარათაშვილი გვყავს, რომელიც სრულიად ევროპელი პოეტია. შეიძლება, ევროპული ფასეულობები სამოქალაქო ცხოვრებაში ისე მკაფიოდ არ იყოს გამოხატული, როგორც კონსტიტუციაში წერია. ძალიან ევროპული კონსტიტუცია გვაქვს ჩვენ, სხვა ევროპულ ქვეყნებზე არაფრით ნაკლები. მაგრამ ყველაზე მეტად და მშობლიურად დაწერილი კონსტიტუცია კი არა, არამედ ილია, ვაჟა არიან ევროპელი განმანათლებელები ქართველებისთვის, ამიტომ ვფიქრობ, რომ ჩვენი მეტანარატივი უფრო მეტად არის დასავლური და ევროპული. ევროპა პიროვნების ამგვარ ჩამოყალიბებამდე მივიდა დიდი სისხლიანი კატაკლიზმების შედეგად, ორგანულად მოხდა ეს, იქ იყო მეცნიერების წამებები, ინკვიზიცია, რელიგიური ომები, ერთმანეთის კვლა რელიგიური ნიშნით, პროტესტანტები ხოცავდნენ კათოლიკებს და პირიქით, 30 000 ჰუგენოტი ერთ ღამეს მოკლეს პარიზში. ამ საშინელებების შედეგად ჩიხში შევიდნენ, და ამ ჩიხიდან გამოსასვლელად მოიგონეს მკვიდრი ინსტიტუციები, ჩვენთან ასეთი საშინელებები რომ არ მომხდარა, ცოტა ლაბილური, რბილი სიტუაციაა. რადიკალური წყვეტა წარსულთან, როგორც ევროპაში, არ მომხდარა. ამიტომ ჩვენ უფრო ტრადიციონალისტები ვართ, ცუდი კი არ არის ეს, მაგრამ ის, რაც ევროპაში ჩამოყალიბდა - პიროვნების, თავისუფლებისა და პასუხისმგებლობის ახალი გაგება, უკვე მსოფლიო ფენომენი და გარდაუვალობა გახდა, ამიტომ ჩვენ თუ არ შევიძინეთ ასეთივე დამოკიდებულება, სულისკვეთება - ჩამოვრჩებით. ჩვენ ეს გარკვეულწილად გარედან უნდა ვისწავლოთ და სირთულეები სწორედ აქ არის.

 

თქვენი აზრით, ქართველ ხალხს რამდენად აქვს ინფორმაცია ევროპული ფასეულობების შესახებ?

 

იცის ფილმებიდან, წიგნებიდან. ევროპული ფასეულობები ყველგან "დაფრინავს" ჩვენთან, ინტერნეტი არსებობს ბოლოსდაბოლოს. საქართველოს ვერ დააბრუნებ ტოტალიტარიზმში, ვერც აზიაში, თუ არ იძალადებ. ქართველების მოთხოვნაა პირადი სივრცის ხელშეუხებლობა, ადამიანის უფლებების დაცვა. ბევრი პრობლემაცაა, მაგრამ ეს განვითარების გზაა. რაც შეეხება სკოლებში სწავლებას, ევროპული ფასეულობები სკოლაში თავისუფალ დისკუსიებში უნდა ისწავლო. ანუ, თავად ეს თავისუფალი დისკუსიაა ევროპული ფასეულობა. როცა შენ გავალებენ, რომ ეს ავტორი ან ისტორიული მოვლენა მაინცდამაინც ასე უნდა განიხილო, სხვანაირად არა და ერთი დიაპაზონია მარტო, ეს დაუშვებელია. ბავშვი ჰუმანიტარულ საგნებში ისევე ეძებს პასუხს, როგორც ალგებრის ამოცანის პასუხს წიგნის ბოლოს; თუმცა, ალგებრის ამოცანასაც შეიძლება, ამოხსნის სხვადასხვანირი გზა ჰქონდეს და აქაც მნივნელოვანია მოსწავლის სტიმულირება ორიგინალურობისაკენ და მით უმეტეს ჰუმანიტარულ საგნებშია ასე. განსაკუთრებით ჰუმანიტარული საგნების მასწავლებელმა უნდა გააგებინოს ბავშვებს, რომ ესა თუ ის საკითხი ან თემა არ არის ერთხელ და სამუდამოდ გარკვეული, შეგიძლია, შენი წვლილი შეიტანო ამა თუ იმ პასაჟის განმარტებაში, შენებურად დაინახო და ამით გაამდიდრო მსჯელობა. განცდა, რომ მე პასუხისმგებელი ვარ ჩემს აზრზე და ჩემი აზრი მნიშვნელოვანია ყველასთვის, ეს უნდა დაიბადოს სკოლაში. ეს თუ არ არის, ნებისმიერი ლაპარაკი ევროპულ ფასეულობებზე იქნება ფუყე და არარეალური. კიდევ - მოსახლეობაში საბჭოთა კავშირის დროს ინერტულობა იყო ძვალრბილში გამჯდარი, არავინ სვამდა შეკითხვას - რატომ არ ვალაგებთ სადარბაზოს? სახლს ვალაგებთ, სადარბაზო კი დაბინძურებულია, არ გვაქვს სოლიდარობა და ნდობა ერთმანეთის მიმართ, მე თუ დავალაგებ, ვიცი, რომ ვიღაც დააბინძურებს, ქუჩიდან შემოვა და რაღაცას დააგდებს, ის, რომ მობილიზდეს მთელი კორპუსი და თქვას, მოდი, ჩვენ შევქმნათ ე.წ. გრასრუთი (grassroot), ანუ სახელმწიფოსა და ხელისუფლებისგან დამოუკიდებლად, კანონის ფარგლებში "ქვემოდან" თვითმობილიზება, ვინმე შეგიშლის ამაში ხელს? შენ თუ ამას გააკეთებ, სხვა თავის კორპუსში იზამს იმავეს და ასე შემდეგ. უნდობლობა ერთმანეთის მიმართ, ინერტულობა - შედეგად ვიღებდით დაბინძურებულ სადარბაზოებს. ეს დღესაც ძლიერად მოგვყვება, მსგავსი ინერციები განკურნებული ამ დრომდე არ არის.

 

წინ მივდივართ? პროგრესს ხედავთ ამ მიმართულებით?

 

რა თქმა უნდა, თვალშისაცემად, შეიძლება დიდი ტემპით არა, მაგრამ კი.

 

რა გაძლევთ ამის თქმის საფუძველს?

 

მაგალითად, შშმ პირების ადგილას მანქანებს ახლა აღარ აყენებენ. მახსოვს, პირველად რომ გაჩნდა ეს ადგილები, არც უყურებდა ხალხი, ახლა შეიძლება, ვიღაცას ჰქონდეს გაჩერებული მაგ ადგილას, მაგრამ გაცილებით დიდი რაღაც უნდა გადალახოს საკუთარ თავში, რომ მანდ დააყენოს ავტომობილი. უმეტესად, ვხედავ, რომ არ აჩერებენ და მჯერა ეს მარტო ჯარიმების შიშით არ არის გამოწვეული. კიდევ რამდენიმე კვირის ამბავია, გაჩნდა წარწერა - "მე გზას ვუთმობ სასწრაფოს", ამანაც იმუშავა, აჩვენებენ, მაგალითად პირადი მობილურებიდან ატვირთულ ვიდეოებს, თუ როგორ ევროპულად უთმობენ გზას სასწრაფოს, რცხვენია უკვე ადამიანს იმ სულმოკლეობის, რომ პატრულს უთმობს გზას და სასწრაფოს არა. რაღაცები იცვლება, ღვედებიც კარგი წესია და მიუხედავად წინსწრებითი სკეპსისისა, მშვენივრად იმუშავა. ქართველების მოთხოვნაა, რომ უფრო ევროპულ გარემოში ვიცხოვროთ. ჯინი რომ ამოვიდა ბოთლიდან წინა საუკუნის ოთხმოციანი წლების ბოლოს და მერე დამოუკიდებლობასაც მივაღწიეთ, არ ვიცოდით თავისუფლების ბომბი სად წაგვეღო და აგვიფეთქდა ხელში. მივიღეთ სამოქალაქო ომები. ყავლგასული საბჭოთა იდეოლოგია დამოუკიდებლობის მიღებისთანავე შეცვალეს ახალმა იდეოლოგიურმა სქემებმა, რომელთა მიხედვითაც, "ქართულ სულს ქართული ჩოხა უნდა ჩაეცვა", ქსენოფობიური და შოვინისტური დამოკიდებულება ძირძველად საქართველოში მცხოვრები ეთნიკურად არაქართველების მიმართ პირველი პრეზიდენტის დროს; შემდეგი პრეზიდენტის დროს კი რაღაც ჟელესმაგვარი სიტუაცია, როდესაც ხელფასები არ რიგდება, სამაგიეროდ შენც გადასახადებს არ იხდი და ყველანი ერთიან, თბილ კორუფციაში ვართ ჩაფლული, მაგრამ გარკვეული პროგრესი მაინც იყო. შევარდნაძის დროს ოფიციალური იდეოლოგიით სამყაროს ხედვა აღარ იყო ვიწრო და შოვინისტური, არამედ ევროპოცენტრული და ინკლუზიური. მახსოვს, სამოქალაქო ომის მერე პროგრამა "ილუზიონის" დაბრუნება ნიშნავდა, რომ კვლავ ვნახავდით გემოვნებიან ევროპულ და ამერიკულ ფილმებს, სკოლის პერიოდში სულ ველოდებოდით ოთარ სეფიაშვილის წაყვანილ"ილუზიონს", ეს იყო ერთ-ერთი მძლავრი არხი ევროპული, დასავლური ცხოვრების სტილის გასაცნობად. შევარდნაძის დროს ზოგადსაკაცობრიოზე, ევროპულზე იყო აქცენტი, სწორედ მაშინ დაიწყო ინტენსიური ლაპარაკი, რომ საქართველო ევროპაა, ნატოზე უნდა ვიფიქროთ, სწორედ მაშინ გაჩნდა ნატოს ბანერიანი ოფისი რუსთაველის პროსპექტზე, ევროპულ რელსებს დავუბრუნდით, მაგრამ სამაგიეროდ სახელმწიფო არ იყო ძლიერი; შემდეგ ქართველებმა მოითხოვეს ძლიერი სახელმწიფო, ვარდების რევოლუციამ კი ეს მოიტანა, მაგრამ როცა ამის შედეგად უკანა პლანზე გადავიდა და დაიჩაგრა ადამიანის უფლებები, ქართველებმა ესეც ვერ მოითმინეს. ქართველ ხალხს მოთხოვნების თამასა ეზრდება და ნებისმიერ ხელისუფლებას ამ გაზრდილი მოთხოვნების და მოლოდინების გათვალისწინება მოუწევს.

 

დღეს რა არის ქართველი ხალხის მოთხოვნა?

 

ეკონომიკური სიდუხჭირის დაძლევა, რადგან დემოკრატია არ არის ძლიერი იქ, სადაც არიან ძალიან მდიდრები და ძალიან ღარიბები. ძალიან მდიდრებისა და ძალიან ღარიბების მართვა ხელისუფლების მიერ - მარტივია; საშუალო ფენა თუ არ იქნება ძლიერი, ჯანსაღი ეკონომიკური ცხოვრების იმედი თუ არ იარსებებს, იქ დემოკრატია მყიფე იქნება. შრომა უნდა ვისწავლოთ, ზარმაცი თუ ხარ, რა დემოკრატიაზე და რა ევროპულ კულტურაზეა ლაპარაკი, ევროპული და ამერიკული ცივილიზაცია შრომის ცივილიზაციაა, შეიძლება, ამერიკელს იმდენი წიგნი არ ჰქონდეს წაკითხული, რამდენიც ჩვენ, მაგრამ დააკლავს თავს თავის საქმეს. ამიტომ შრომის, რესურსებისა და ფულის დაზოგვის კულტურა უნდა გეხმარებოდეს, რომ ახალი პერსპექტივები შეუქმნა შენს ცხოვრებას, შეიძლება, ახალ პროფესიას დაეუფლო. უნდა იყო self made man, სხვების პროექტებზე კი არ უნდა იყო დამოკიდებული, თავად უნდა შექმნა შენი სტრუქტურა, ეს არის ევროპული გამოცდილება. დანარჩენი მისწრაფება სწორი გვაქვს- ცხოვრების, ჰიგიენის მაღალი დონე, ადამიანის უფლებები, კანონის უზენაესობა, თუმცა რა თქმა უნდა, არის 2 უკიდურესობა ჩვენს საზოგადოებაში. ერთი - ნიჰილისტური მედასავლეთეობა, რომ ჩვენ არაფერი ვართ, ყველაფერი უნდა გადმოვიღოთ ევროპიდან ბრმად, ნიჰილისტი ვარ საკუთარი კულტურის მიმართ და ვაფეტიშებ იმას, რაც უნდა გადმოვიღო დასავლეთიდან, არც მესმის სიღრმისეულად, რა უნდა გადმოვიღო, ლოზუნგურად ვიცი, ამის გამო კი უფრო ვაზიანებ საქმეს. ასეთი ადამიანი სნობი და ცხვირაპრეხილია, მიიჩნევს, რომ ვინც მისნაირი არაა და ტრადიციონალისტია, ის არის ჩამორჩენილი. მეორე უკიდურესობაა - ბრმა ტრადიციონალიზმი, მიდგომა, რომ რად გვინდა ახალი, ჩვენს მამა-პაპას სხვანაირად ჰქონდა. მახსოვს, გუდაურში ვიყავი, ერთ-ერთ ახალგაზრდა კაცს მზისგან დამცავი კრემი შევთავაზეთ, "სახე არ დაგეწვას"-თქო, და გვიპასუხა, მამაჩემი და პაპაჩემი არ ისვამდნენ და მე რატომ წავისვაო, ანუ ასეთი დამოკიდებულებაა, წარსულის კრიტიკის გარეშე მიღება და გაიდეალება.

 

თქვენი აზრით, რატომ ახასიათებთ ქართველებს ეს?

 

ჩვენს ბუნებაში თუ ეთნოფსიქოლოგიაში შესაძლოა, არის გარკვეული გაუბედაობა, ასე ვთქვათ, არ ვიცი რა დავარქვა. რთულია ამ გამსხლტომი აზრის გადმოცემა და მიდებ-მოდებით მაინც ვეცდები: აი, დავუშვათ, ჩვენი წინაპრები ათონის მთაზე მე-11 საუკუნეში. როცა ქართველებმა ღვთისმშობლის ხატი ზღვაში იპოვეს და საკუთარ ეკლესიაში შეიტანეს, "ჩვენ დავიცავთო!". ეს ჰაგიოგრაფიაა, მაგრამ ბევრ რამეს გამოხატავს, არ აქვს ამჯერად მნიშვნელობა სასწაულების დაჯერებას თუ არდაჯერებას, არამედ მხოლოდ ეთნოფსიქოლოგიაზე მსურს გავამახვილო ყურადღება: ხატის ეკლესიაში შეტანის შემდეგ ჰქონდათ ხილვა, რომ თითქოს ღვთისმშობელმა გაკიცხა ქართველები, "თქვენ კი არ მიცავთ, მე გიცავთ თქვენ, გარეთ ჭიშკარზე დაკიდეთ ჩემი ხატიო" (აქედან ჰქვია ამ ხატს "პორტაიტისა"). ამ გაკიცხვაში გაკიცხულია ქართველების რაღაც ცუდი თვისება: ყველაფერი შემოიყვანონ თავის სტრუქტურაში, მყუდროდ, უპრობლემოდ, დაცულად, თითქოს თვითონ იყვნენ სამყაროს ცენტრი და ყველას და ყველაფრის მფარველები და ფასეულობების დამდგენები და განმსაზღვრელები. მაგრამ ღვთისმშობლის გაკიცხვაში მე ვხედავ მოწოდებას, რომ "დაამსხვრიეთ ეგ დამღუპველი თვითკმაყოფილება! არავისზე უკეთესები არა ხართ! გამოდით საკუთარი შეზღუდულობისაგან და გაეხსენით უსასრულოს! ის რაც გაქვთ, არ არის დასასრული და სრულყოფილი, არამედ გადასალახია! სრულყოფილება მისაღწევი და მისასწრაფებელია და არა გასაფრთხილებელი!". ვფიქრობ სწორედ ამას გულისხმობდნენ ექვთიმე და გიორგი ათონელები, როცა ამას წერდნენ. მერამ მამარდაშვილიც ქართული ცივილიზაციის ნაკლად მიიჩნევს, რომ მიუხედავად ზღვაზე გასასვლელისა, ქართველებმა არ შევქმნენით ფლოტი ე.წ. "ოქროს ხანაშიც" კი, რადგან ფლოტი და ნავიგაცია არა მხოლოდ პოლიტიკურ- ეკონომიკური, არამედ მსოფლმხედველობრივი ფენომენია და გულისხმობს ჯანსაღ სწრაფვას უცნაურის, ახლის, გაურკვევლის შეცნობისა და განვითარებისაკენ. ალბათ რუსთაველიც ამას ფიქრობდა და ამაზე ოცნებობდა, რადგან მისი პოემის მთავარი გმირი, ტარიელი, ადმირალია. როცა ძალიან გავძლიერდით თამარის დროს, კულტურის თითო-ორი მართლა დიდი მიღწევა იყო, რუსთაველს ვგულისხმობ პირველ რიგში, მაგრამ ინსტიტუციონალურად არ შევქმენით რაღაც, უფრო ფუფუნებაში ვიყავით, მოპოვებული არ განვავითარეთ. მეხოტბეებმა, შავთელმა და ჩახრუხაძემ თავისი ნიჭი დახვეწილი და ცარიელი ორნამენტების შექმნაში გაფლანგეს. ევროპული ცივილიზაცია უფრო მეტად გაბედულია ამ მხრივ: მოდი, შევწყვიტოთ, დავლეწოთ ის, რაც არ არის სწორი, რაც გვაბრკოლებს. ჩვენც გვყავს ევროპული ყაიდის ფიგურები, პეტრიწი, რუსთაველი, ბარათაშვილი, ილია ჭავჭავაძე, ისე ბევრი არა, როგორც ევროპაში, მაგრამ არიან. ისე, ჯანსაღ კონსერვატიზმში ცუდი არაფერია და, როგორც ვთქვი, ნიჰილიზმი მეორე უკიდურესობაა, არ შეიძლება, წარსული არაფრად ჩათვალო, როდესაც ასეთი მიღწევები გაქვს, რომლებზეც ჩვენ რომ არ ვილაპარაკოთ, უცხოელი მეცნიერები ილაპარაკებენ და დისერტაციებს დაიცავენ, როგორც მართლაც ლაპარაკობენ და იცავენ კიდეც. ვფიქრობ, რომ ჯანსაღი ტრადიციონალიზმი ძალიან კარგია, ასევე სიახლისკენ სწრაფვაც ძალიან კარგია, ამის ჰარმონიული შეხამებაა საჭირო, რასაც ილია ჭავჭავაძე და თერგდალეულები აკეთებდნენ. დღეს თუ ვინმე იტყვის რაღაც ტრადიციულს, სნობური ყაიდის ნიჰილისტი მედასავლეთე არც კი დაუკვირდება იმ კონტექსტში რას გულისხმობს, ეგრევე გააკრიტიკებს და ჩამორჩენილის ან რამე უარესის სტიგმას მიაკერებს.

 

ის, რაზეც თქვენ ილაპარაკეთ, როგორ უნდა გადაიჭრას, თქვენი აზრით, დღეს სკოლებშია მთავარი პრობლემა?

 

სკოლებსა და უნივერსიტეტებში. განათლების პრობლემა გვაქვს. თუ შეიქმნება სკოლებსა და უნივერსიტეტებში კუნძულები ვალდებულებების, თავისუფალი და პასუხისმგებლიანი აზროვნების, თავად ეს ხალხი ვერ მოითმენს რაღაც დირექტივებსა და ავტორიტარულ დამოკიდებულებას. კლასში, სადაც დისკუსიის კულტურაა, რომ შემოვა სხვა მასწავლებელი, რომელიც ასეთ მიდგომას არ სცნობს, ბავშვები შეიშმუშნებიან, იფიქრებენ, რატომ გვაძალებს, ჩვენ ხომ ჩვენი შეხედულება გვაქვს. განცდა იმისა, რომ მზამზარეული პასუხები არ არსებობს და შენ თვითონ უნდა მიხვიდე პასუხამდე, ეს უნდა გახდეს ჩვეულებრივი მოვლენა. კლიმატი უნდა შეიქმნას ასეთი, სხვანაირად ევროპა ვერ ჩამოყალიბდება.

 

ხშირად ამბობენ, რომ დღეს საქართველო ყველაზე ახლოს არის ევროპასთან, ეთანხმებით ამ მოსაზრებას?

 

მეცხრამეტე საუკუნეშიც საკმაოდ მძლავრი იყო პროევროპული ტენდენციები, მთავარი ხმა სწორედ პროევროპული იყო, იმ საუკუნის ბოლოს ასე გაპოპულარებული სოციალიზმიც ხომ ევროპული იდეა იყო, ანუ ისინიც ევროპისკენ ისწრაფვოდნენ. დღეს შეიძლება, უფრო დიდი მუხრუჭია კონსერვატორიზმი, მაშინ ეს მუხრუჭი მამათა თაობა იყო, შვილებმა გადალახეს. შვილების თაობა ძალიან მორწმუნე იყო, მათი მორწმუნეობა ჰარმონიულად იყო შეზავებული ევროპულ პროექტთან, დღეს შეიძლება, ბევრი ფიქრობდეს, რომ მორწმუნეობა, ტრადიციული ქრისტიანობა და ევროპული პროექტი ერთმანეთისგან დაშორებულია, შენ თუ ევროპელი ხდები, ესე იგი ცუდი ქრისტიანი ხარ.

 

ეს განცდა რატომ გაჩნდა?

 

შესასწავლია ეს საკითხი. ბევრი უნდა იფიქრო, შეიძლება, იმის გამო, რომ ძალიან დაჩქარდა ცხოვრება და ბევრი ცვლილება მოდის, ამისგან თავის დასაცავად ჩაკეტვის ერთგვარი იმპულსია, რომ რაღაც მნიშვნელოვანი - და რა შეიძლება იყოს მორწმუნისთვის მრწამსზე და ამ მრწამსში მოცემულ ფასეულობებზე და იმედებზე უფრო მნიშვნელოვანი? - არ დავკარგო.

 

ამას კარგად ხომ არ იყენებს თუნდაც რუსეთი? ან იქნებ ავტორიც არის ამ ყველაფრის?

 

მე კონსპირაციული თეორიების ყოველთვის მეშინია. თუ კონკრეტულ და მკაფიო ფაქტებს არ ვნახავ, არ ვიჯერებ. შეიძლება, ეს თავისთავადაც ხდებოდეს, რადგან ადამიანმა, სასულიერო პირმაც დღეს ნაკლებად იცის ბერძნული და ევროპული ენები რომ იკითოს ამ ენებზე დაწერილი თანამედროვე რელიგიური, მართლმადიდებლური ქრისტიანული ლიტერატურა. ბერძნული იმიტომ ვთქვი, რომ მართლმადიდებლური ქვეყანაა და ბევრს წერენ, ქართულად ისედაც ცოტა იწერება, ამიტომ ერთადერთი გზაა რუსული რელიგიური-საეკლესიო ლიტერატურის კითხვა. შეიძლება, ბევრი ქართველი სასულიერო პირის ზნეობრივ-სარწმუნოებრივი სამყაროს ჩამოყალიბება ამის გავლენით ხდება. რუსული გავლენა ამ მხრივ უნებლიეთ შეიძლება, იყოს, იმის მაგივრად, რომ დასავლელი მართლმადიდებლების გამოცდილება გაუზიარო ახლანდელ ქართველ მართლმადიდებლებს, უზიარებ რუსების გამოცდილებას, რომელიც ძალიან საინტერესო, მრავალმხრივ სასარგებლო და მნიშვნელოვანია, მაგრამ არანაირად არ არის საკმარისი, რომ ადეკვატურად აღიქვა თანამედროვე რეალობის გამოწვევები.

 

თქვენი აზრით, რა არის ჩვენი მთავარი გამოწვევები დღეს?

 

თანამედროვე ევროპა ძალიან რთული ფენომენია, ევროპელებს გაცვეთილი ან დაკარგული აქვთ ონტოლოგიური ურყეობების განცდა. ამ ცივილიზაციაში ურყევი არაფერია. საქართველოს უფრო აქვს ეს აღმოსავლურ-კვიეტისტური მომენტი - ურყეობების განცდა მეტია, ტრადიციაში ბევრი რამ ისეთია, რაც მარადიულად აღიქმება და უნდა დაიცვა. თავისუფლებას და სიახლისაკენ სწრაფვას ქართველი (თუმცა სახიფათოა ასეთი კრებითი სიტყვით ლაპარაკი იმიტომ, რომ ზოგადი "ქართველი" არ არსებობს) ვფიქრობ ატარებს ღრმა ტრადიციონალიზმთან ერთად, ამიტომ საქართველო რეტრო-ევროპას ჰგავს ამ მხრივ. შეიძლება, ეს კარგიც იყოს ევროპისთვის, რომ საქართველოსგან რაღაც დამოკიდებულებები, რაც თვითონ დაკარგეს, ისწავლოს. საქართველოს შენარჩუნებული აქვს ოჯახური ტრადიციები, მეგობრობის სიმტკიცე, როცა ბავშვობიდან მოგყვება ეს ურთიერთობები, ბებიისა და ბაბუების მონაწილეობა შვილიშვილების აღზრდაში ა.შ. ჩემი სკოლის დირექტორი, რომელიც ამერიკელია, მეუბნებოდა, გაოცებული ვარ, სამთაობიანი იმდენი ოჯახი ვნახე საქართველოშიო, და დანანებით ამატებდა: ჩვენ როგორ დავკარგეთ ეს ყველაფერიო. შესაძლოა, გარკვეული შემოქმედებითი შერწყმა მოხდეს, ევროპამაც მიიღოს რაღაც საქართველოსგან და ჩვენც ევროპისგან.

 

ავტორი: ხატია შამანაური

კატეგორიები
რეიტინგული მასალები
პრომო ბანერი
image